Smaller Default Larger

Normy i przepisy

Terminy badań okresowych

 

Norma PN-HD 60364-6:2008 wymaga, aby częstość okresowego sprawdzania instalacji była ustalana z uwzględnieniem rodzaju instalacji i wyposażenia, jej zastosowania i działania, częstości i jakości konserwacji oraz wpływów zewnętrznych, na które jest narażona. 

Aktualnie obowiązującym aktem prawnym wprowadzającym wymóg przeprowadzania badań okresowych w odstępach nie dłuższych niż 5-letnich jest Ustawa "Prawo Budowlane" [Ustawa z dnia 07.07.1994 r. Prawo budowlane - tekst jednolity Dz. U. nr 207 z 2006 r .nr 156, poz. 1118 (z poźn.zm.)
Norma PN-HD 60364-6:2008 proponuje krótszy okres badań, a w przypadkach szczególnego zagrożenia nawet terminy coroczne. Należą do nich:
▪ miejsca pracy lub pomieszczenia, gdzie występuje ryzyko porażenia elektrycznego, pożaru lub wybuchu spowodowanego degradacją,
▪ miejsca pracy lub pomieszczenia, gdzie występują instalacje zarówno niskiego, jak i wysokiego napięcia,
▪ obiekty komunalne
▪ tereny budowy
▪ miejsca, w których używany jest sprzęt przenośny

Oprócz wymienionych wyżej aktów prawnych i normatywnych, ciągle i niezmiennie istotnym wymogiem przy określaniu terminów badań okresowych są zasady wiedzy technicznej.
Bazując na zasadach wiedzy technicznej zaleca się podmiotom przyłączanym do sieci elektroenergetycznych opracowanie instrukcji ruchu i eksploatacji. Instrukcje te powinny określać zakres, procedury i czynności związane z ruchem i eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci elektroenergetycznych należących do tych podmiotów.
W omawianych instrukcjach powinny być podane czasokresy badań okresowych dostosowane do warunków środowiskowych panujących w danym obiekcie. Instrukcje te powinny być zatwierdzone przez kierownika zakładu i skierowane do stosowania.Konieczność opracowania tej instrukcji nakłada zapis Rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 4 maja 2007 r. w sprawie szczegółowych warunków funkcjonowania systemu elektroenergetycznego (DzU z dnia 29 maja 2007 r.) 
Taka instrukcja zatwierdzona przez kierownika zakładu staje się dokumentem obowiązującym na terenie danego zakładu w zakresie eksploatacji sieci, instalacji i urządzeń elektrycznych.

Racjonalne wymagania dotyczące czasookresów badań eksploatacyjnych urządzeń i instalacji elektrycznych określają "Wytyczne wykonywania badań okresowych" opracowane przez COBR "Elektromontaż" w 1999 r.


Zalecane czasookresy pomiarów eksploatacyjnych instalacji i urządzeń elektrycznych:

Lp.

Rodzaj pomieszczenia

Okres czasu pomiędzy sprawdzeniami

Rezystancji izolacji

Skuteczność ochrony przeciwporażeniowej

1

O wyziewach żrących

Nie rzadziej, niż co 1 rok

Nie rzadziej, niż co 1 rok

2

Zagrożone wybuchem

Nie rzadziej, niż co 1 rok

Nie rzadziej, niż co 1 rok

3

Otwarta przestrzeń

Nie rzadziej, niż co 5 rok

Nie rzadziej, niż co 1 rok

4

Bardzo wilgotne o wilg. Ok. 100%i przejściowo wilgotne (75 do 100%)

Nie rzadziej, niż co 5 rok

Nie rzadziej, niż co 1 rok

5

Gorące (o temperaturze powietrza ponad 35 C)

Nie rzadziej, niż co 5 rok

Nie rzadziej, niż co 1 rok

6

Zagrożone pożarem

Nie rzadziej, niż co 1 rok

Nie rzadziej, niż co 5 rok

7

Stwarzające zagrożenie dla ludzi (ZL I, ZLII i ZL III)

Nie rzadziej, niż co 1 rok

Nie rzadziej, niż co 5 rok

8

Zapylone

Nie rzadziej, niż co 5 rok

Nie rzadziej, niż co 5 rok

9

Pozostałe niewymienione w p.1-8

Nie rzadziej, niż co 5 rok

Nie rzadziej, niż co 5 rok

Lp.7 - bardzo ważny element z punktu widzenia bezpieczeństwa p.poż. Pracownicy odpowiedzialni za zarządzanie budynkami często nie pamiętają o konieczności wykonywania tych badań nie rzadziej, niż co 1 rok. W razie jakiegokolwiek zdarzenia ( np. pożar obiektu) osoby, które nie dopełniły tego obowiązku narażone są na poważne konsekwencje prawne
ZL I - budynki użyteczności publicznej lub ich części, w których mogą przebywać ludzie w grupach ponad 50 osób,
ZL II - Budynki lub ich części przeznaczone do użytku ludzi o ograniczonej zdolności poruszania się,
ZL III - szkoły, budynki biurowe, domy studenckie, internaty, hotele, ośrodki zdrowia, otwarte przychodnie lekarskie, sanatoria, lokale handlowo-usługowe, w których może przebywać do 50 osób, koszary, pomieszczenia ETO, zakłady karne i inne podobne.

CZASOOKRESY POZOSTAŁYCH POMIARÓW

Lp.

Rodzaj pomiarów

Okres czasu pomiędzy sprawdzeniami

1

Pomiary rezystancji uziomów i badania instalacji odgromowej w obiektach zagrożonych wybuchem (np. stacje benzynowe)

Nie rzadziej, niż co 1 rok

2

Pomiary rezystancji uziomów i badania instalacji odgromowej w obiektach niewymienionych w p.1

Nie rzadziej, niż co 5 lat

3

Pomiary natężenia oświetlenia

Nie rzadziej, niż co 5 lat. Zalecane, co 2 lata.

4

Badanie i pomiary oświetlenia awaryjnego

Nie rzadziej, niż co 1 rok

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ELEKTRONARZĘDZIA

Użytkownik jest zobowiązany na bieżąco sprawdzać stan elektronarzędzia przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu lub na początku każdej zmiany roboczej. Częstotliwość przeglądów kontrolnych jest uzależniona od kategorii użytkowania elektronarzędzia.

CZĘSTOTLIWOŚĆ PRZEGLĄDÓW KONTROLNYCH

Częstotliwość przeglądów kontrolnych w zależności od kategorii użytkowania podaje tablica:

  Przeglądy kontrolne  

Kategoria

użytkowania

Eksploatacja elektronarzędzia

Przeglądy kontrolne

wykonywać, co:

0

dorywczo, co kilka dni 12 miesięcy

I

dorywczo, kilkakrotnie w ciągu jednej zmiany 6 miesięcy

II

często w ciągu jednej zmiany 4 miesiące

III

 

często w ciągu kilkunastu kolejnych godzin lub zainstalowane na stałe, np. na linii produkcyjnej, montażowej 2 miesiące

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kategorię użytkowania elektronarzędzia określa użytkownik w zależności od charakteru pracy narzędzia.

 

PLAC BUDOWY
Okresowa kontrola stanu stacjonarnych urządzeń elektrycznych na terenach budowy pod względem bezpieczeństwa.

Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 6 lutego 2003r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy wykonywaniu robót budowlanych stanowi:

§58 Okresowa kontrola stanu stacjonarnych urządzeń elektrycznych na terenach budowy pod względem bezpieczeństwa odbywa się, co najmniej jeden raz w miesiącu, natomiast kontrola stanu i oporności izolacji tych urządzeń, co najmniej dwa razy w roku, w okresach najmniej korzystnych dla stanu izolacji tych urządzeń i ich oporności a ponadto: 
1) przed uruchomieniem urządzenia po dokonaniu zmian, przeróbek i napraw zarówno elektrycznych jak i mechanicznych, 
2) przed uruchomieniem urządzenia, które nie było czynne przez okres jednego miesiąca lub dłużej, 
3) przed uruchomieniem urządzenia po jego przemieszczeniu.

§59 W przypadku zastosowania urządzeń ochronnych w instalacji, o której mowa w § 53 ust. 1 (instalacje rozdziału energii elektrycznej) należy sprawdzić ich działanie każdorazowo przed przystąpieniem do pracy.

I. PODSTAWY PRAWNE
1) rodzaje prac, stanowisk oraz urządzeń, instalacji i sieci energetycznych, przy których eksploatacji jest wymagane posiadanie kwalifikacji;
2) zakres wymaganej wiedzy niezbędnej do uzyskania potwierdzenia posiadanych kwalifikacji;
3) tryb przeprowadzania postępowania kwalifikacyjnego;
4) jednostki organizacyjne, przy których powołuje się komisje kwalifikacyjne, i tryb ich powoływania;
5) wysokość opłat pobieranych za sprawdzenie kwalifikacji;
6) wzór świadectwa kwalifikacyjnego określa:
ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 28 kwietnia 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad stwierdzania posiadania kwalifikacji przez osoby zajmujące się eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci (Dz. U. z dnia 21 maja 2003 r. Nr. 89. poz.828), oraz:
OBWIESZCZENIE PREZESA RADY MINISTRÓW z dnia 2 lipca 2003 r. o sprostowaniu błędów (Dz. U. z dnia 22 lipca 2003 r. Nr. 129, poz.1184). Rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 20 lipca 2005 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie szczegółowych zasad stwierdzania posiadania kwalifikacji przez osoby zajmujące się eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci (Dz.U. 2005 nr 141 poz. 1189)

II. PERSONEL PODLEGAJĄCY SPRAWDZENIU KWALIFIKACJI
1. Eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci mogą zajmować się osoby, które spełniają wymagania kwalifikacyjne dla następujących rodzajów prac i stanowisk pracy: 
1) eksploatacji - do których zalicza się stanowiska osób wykonujących prace w zakresie obsługi, konserwacji, remontów, montażu i kontrolno-pomiarowym;
2) dozoru - do których zalicza się stanowiska osób kierujących czynnościami osób wykonujących prace w zakresie określonym w pkt 1 oraz stanowiska pracowników technicznych sprawujących nadzór nad eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci.

2. Prace, o których mowa w ust. 1, dotyczą wykonywania czynności: 
1) mających wpływ na zmiany parametrów pracy obsługiwanych urządzeń, instalacji i sieci z zachowaniem zasad bezpieczeństwa i wymagań ochrony środowiska - w zakresie obsługi; 
2) związanych z zabezpieczeniem i utrzymaniem należytego stanu technicznego urządzeń, instalacji i sieci - w zakresie konserwacji; 
3) związanych z usuwaniem usterek, uszkodzeń oraz remontami urządzeń, instalacji i sieci w celu doprowadzenia ich do wymaganego stanu technicznego - w zakresie remontów; 
4) niezbędnych do instalowania i przyłączania urządzeń, instalacji i sieci - w zakresie montażu; 
5) niezbędnych do dokonania oceny stanu technicznego, parametrów eksploatacyjnych, jakości regulacji i sprawności energetycznej urządzeń, instalacji i sieci - w zakresie kontrolno-pomiarowym.

III. PERSONEL PODLEGAJĄCY INNYM UREGULOWANIOM
Przepisów rozporządzenia nie stosuje się do osób: 
1) zajmujących się eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci: 
a) w zakładach górniczych - w zakresie uregulowanym przepisami prawa geologicznego i górniczego,
b) związanych z ruchem drogowym, lotniczym, żeglugą śródlądową i morską - w zakresie uregulowanym w przepisach prawa o ruchu drogowym, prawa lotniczego, o żegludze śródlądowej oraz w przepisach Kodeksu morskiego; 
2) będących obywatelami państw członkowskich Unii Europejskiej, które nabyły w tych państwach wymagane kwalifikacje w zakresie eksploatacji urządzeń, instalacji i sieci i uzyskały ich potwierdzenie stosownie do przepisów ustawy z dnia 26 kwietnia 2001 r. o zasadach uznawania nabytych w państwach członkowskich Unii Europejskiej kwalifikacji do wykonywania zawodów regulowanych (Dz. U. Nr 87, poz. 954 oraz z 2002 r. Nr 71, poz. 655).

IV. OSOBY NIE PODLEGAJĄCE SPRAWDZENIU KWALIFIKACJI
Nie wymaga się potwierdzenia posiadania kwalifikacji w zakresie obsługi urządzeń i instalacji u użytkowników eksploatujących:
1) urządzenia elektryczne o napięciu nie wyższym niż 1 kV i mocy znamionowej nie wyższej niż 20 kW, jeżeli w dokumentacji urządzenia określono zasady jego obsługi; 
2) urządzenia lub instalacje cieplne o mocy zainstalowanej nie wyższej niż 50 kW.

V. SZCZEGÓŁOWA TEMATYKA EGZAMINU KWALIFIKACYJNEGO
Osoby zajmujące się eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci, w celu uzyskania potwierdzenia posiadanych kwalifikacji, powinny wykazać się wiedzą z zakresu: 1) na stanowiskach eksploatacji: 
a) zasad budowy, działania oraz warunków technicznych obsługi urządzeń, instalacji i sieci, 
b) zasad eksploatacji oraz instrukcji eksploatacji urządzeń, instalacji i sieci, 
c) zasad i warunków wykonywania prac kontrolno-pomiarowych i montażowych, 
d) zasad i wymagań bezpieczeństwa pracy i ochrony przeciwpożarowej oraz umiejętności udzielania pierwszej pomocy, 
e) instrukcji postępowania w razie awarii, pożaru lub innego zagrożenia bezpieczeństwa obsługi urządzeń lub zagrożenia życia, zdrowia i środowiska;
2) na stanowiskach dozoru: 
a) przepisów dotyczących przyłączania urządzeń i instalacji do sieci, dostarczania paliw i energii oraz prowadzenia ruchu i eksploatacji urządzeń, instalacji i sieci, 
b) przepisów i zasad postępowania przy programowaniu pracy urządzeń, instalacji i sieci, z uwzględnieniem zasad racjonalnego użytkowania paliw i energii, 
c) przepisów dotyczących eksploatacji, wymagań w zakresie prowadzenia dokumentacji technicznej i eksploatacyjnej oraz stosowania instrukcji eksploatacji urządzeń, instalacji i sieci,
d) przepisów dotyczących budowy urządzeń, instalacji i sieci oraz norm i warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać te urządzenia, instalacje i sieci, 
e) przepisów dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy oraz ochrony przeciwpożarowej, z uwzględnieniem udzielania pierwszej pomocy oraz wymagań ochrony środowiska,
f) zasad postępowania w razie awarii, pożaru lub innego zagrożenia bezpieczeństwa ruchu urządzeń przyłączonych do sieci, 
g) zasad dysponowania mocą urządzeń przyłączonych do sieci, 
h) zasad i warunków wykonywania prac kontrolno-pomiarowych i montażowych.
 

Ustawa Prawo energetyczne z dnia 19-08-2011r wprowadziła zmiany:

- uchyliła zapis z art. 54 ust. 1a „Sprawdzenie wymagań kwalifikacyjnych powtarza się co pięć lat.”

uchylony został zatem obowiązek powtarzania co pięć lat sprawdzania kwalifikacji przed komisją kwalifikacyjną;

- zmieniła brzmienie art. 54 ust. 1b:

- było:W razie stwierdzenia, że eksploatacja urządzeń, instalacji lub sieci jest prowadzona niezgodnie z przepisami dotyczącymi ich eksploatacji, na wniosek pracodawcy, inspektora pracy, Prezesa URE lub innego organu właściwego w sprawach regulacji gospodarki paliwami i energią, o których mowa w art. 21a, sprawdzenie spełnienia wymagań kwalifikacyjnych należy powtórzyć przed upływem pięciu lat.

- jest: W razie stwierdzenia, że eksploatacja urządzeń, instalacji lub sieci jest prowadzona niezgodnie z przepisami dotyczącymi ich eksploatacji, na wniosek pracodawcy, inspektora pracy, Prezesa URE lub innego organu właściwego w sprawach regulacji gospodarki paliwami i energią, o których mowa w art. 21a, sprawdzenie spełnienia wymagań kwalifikacyjnych należy powtórzyć."

zmiana polegała na usunięciu zapisu "(…) przed upływem pięciu lat".

Jednocześnie Ustawa w art. 10 wyraźnie stwierdza, że dotychczas uzyskane potwierdzenie kwalifikacji staje się bezterminowe.

Art. 10 Świadectwa potwierdzające posiadane kwalifikacje w zakresie eksploatacji urządzeń, instalacji lub sieci wydane przez komisje kwalifikacyjne na podstawie dotychczasowych przepisów stają się świadectwami bezterminowymi z wyłączeniem świadectw potwierdzających kwalifikacje zawodowe osób zajmujących się eksploatacją urządzeń, instalacji lub sieci, a świadczących usługi na rzecz konsumentów, mikro, małych i średnich przedsiębiorców, które zachowują ważność do czasu upływu terminu, na jaki zostały wydane.

Są jednak wyłączenia z tej zasady. Zgodnie z art. 10 Ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustaw – Prawo energetyczne oraz innych ustaw (Dz. U. Nr 205, poz. 1208 z dnia 29 września 2011 r.) dotychczasowy termin ważności do czasu upływu terminu, na jaki zostały wydane zachowują świadectwa kwalifikacyjne osób, które świadczą usługi z zakresu eksploatacji urządzeń, instalacji lub sieci na rzecz:

  • konsumentów w rozumieniu ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) – art. 221 kc. "Za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową."
  • mikro, małych i średnich przedsiębiorców w rozumieniu Ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz.U. 2004 Nr 173 poz. 1807 z późn. zm.)

Art. 104. Za mikroprzedsiębiorcę uważa się przedsiębiorcę, który w co najmniej jednym z dwóch ostatnich lat obrotowych:

1)   zatrudniał średniorocznie mniej niż 10 pracowników oraz

2)   osiągnął roczny obrót netto ze sprzedaży towarów, wyrobów i usług oraz operacji finansowych nieprzekraczający równowartości w złotych 2 milionów euro, lub sumy aktywów jego bilansu sporządzonego na koniec jednego z tych lat nie przekroczyły równowartości w złotych 2 milionów euro.

Art. 105. Za małego przedsiębiorcę uważa się przedsiębiorcę, który w co najmniej jednym z dwóch ostatnich lat obrotowych:

1)   zatrudniał średniorocznie mniej niż 50 pracowników oraz

2)   osiągnął roczny obrót netto ze sprzedaży towarów, wyrobów i usług oraz operacji finansowych nieprzekraczający równowartości w złotych 10 milionów euro, lub sumy aktywów jego bilansu sporządzonego na koniec jednego z tych lat nie przekroczyły równowartości w złotych 10 milionów euro.

Art. 106. Za średniego przedsiębiorcę uważa się przedsiębiorcę, który w co najmniej jednym z dwóch ostatnich lat obrotowych:

1)   zatrudniał średniorocznie mniej niż 250 pracowników oraz

2)   osiągnął roczny obrót netto ze sprzedaży towarów, wyrobów i usług oraz operacji finansowych nieprzekraczający równowartości w złotych 50 milionów euro, lub sumy aktywów jego bilansu sporządzonego na koniec jednego z tych lat nie przekroczyły równowartości w złotych 43 milionów euro.

 

BEZTERMINOWO nie oznacza jednak, że pracownik już nigdy nie będzie stawał przed Komisja kwalifikacyjną w celu sprawdzenia kwalifikacji przy eksploatacji urządzeń, instalacji lub sieci. Ustawa z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustaw – Prawo energetyczne oraz innych ustaw (Dz. U. Nr 205, poz. 1208 z dnia 29 września 2011 r.) w art. 54 po ust. 1b dodaje ust. 1c, w którym określa również inne przypadki, kiedy pracownik musi poddać się sprawdzeniu kwalifikacji.

- ust. 1c  Sprawdzenie spełnienia wymagań kwalifikacyjnych przeprowadza się także w przypadku:

1)   wniosku pracodawcy:

a)   gdy osoba zajmująca się eksploatacją sieci, urządzeń lub instalacji określonych w przepisach, o których mowa w ust. 6, posiada kwalifikacje potwierdzone świadectwem, ale w ciągu kolejnych pięciu lat nie zajmowała się eksploatacją urządzeń, instalacji lub sieci, których uprawnienie dotyczy,

b)   który dokonał modernizacji lub innej istotnej zmiany parametrów urządzeń, instalacji lub sieci;

2)   osób, o których mowa w ust. 1, zajmujących się eksploatacją urządzeń, instalacji lub sieci, świadczących usługi na rzecz konsumentów w rozumieniu ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93, z późn. zm.) oraz mikroprzedsiębiorców, małych lub średnich przedsiębiorców, w rozumieniu ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, co pięć lat.

Z powyższego wynika, że to pracodawca będzie decydował o „bezterminowości” świadectwa kwalifikacyjnego. Musi tu wziąć pod uwagę rodzaje urządzeń, instalacji lub sieci eksploatowanych przez pracownika, ich modernizacje, będzie musiał ocenić w jak dużym stopniu następuje zmiana parametrów ich pracy.

Pracodawca będzie musiał określić, czy posiadane przez pracownika kwalifikacje nie są zbyt małe do bezpiecznej pracy z urządzeniami. Niezbędna będzie zapewne analiza zarówno w aspekcie technicznym jak i osobowym. O tym czy przed upływem tej daty trzeba poddać pracownika sprawdzeniu kwalifikacji przed Komisja kwalifikacyjną, zadecyduje pracodawca po uwzględnieniu aspektów stanowiska pracy pracownika.

Stowarzyszenie Elektryków Polskich wydaje świadectwa D i E z ważnością na okres pięciu lat na podstawie Uchwały Zarządu Głównego z dnia 27-10-2011r

Istotne wymagania podkreślono

 

Rodzaj urządzeń, instalacji i sieci, przy których eksploatacji jest wymagane posiadanie kwalifikacji określa załącznik 1 do Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 28 kwietnia 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad stwierdzania posiadania kwalifikacji przez osoby zajmujące się eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci (Dz. U. Nr 89, poz. 828; zm.: Dz. U. z 2003 r. Nr 129, poz. 1184, z 2005 r. Nr 141, poz. 1189).

Grupa 1.Urządzenia, instalacje i sieci elektroenergetyczne wytwarzające, przetwarzające, przesyłające i zużywające energię elektryczną:

1) urządzenia prądotwórcze przyłączone do krajowej sieci elektroenergetycznej bez względu na wysokość napięcia znamionowego;

2) urządzenia, instalacje i sieci elektroenergetyczne o napięciu nie wyższym niż 1 kV;

3) urządzenia, instalacje i sieci o napięciu znamionowym powyżej 1 kV;

4) zespoły prądotwórcze o mocy powyżej 50 kW;

5) urządzenia elektrotermiczne;

6) urządzenia do elektrolizy;

7) sieci elektrycznego oświetlenia ulicznego;

8) elektryczna sieć trakcyjna;

9) elektryczne urządzenia w wykonaniu przeciwwybuchowym;

10) aparatura kontrolno-pomiarowa oraz urządzenia i instalacje automatycznej regulacji; sterowania i zabezpieczeń urządzeń i instalacji wymienionych w pkt. 1—9;

11) urządzenia techniki wojskowej lub uzbrojenia;

12) urządzenia ratowniczo-gaśnicze i ochrony granic.